Een integrale aanpak voor energietransitie op wijkniveau

Welkom op de website van Smart Energy Cities! Op deze website wordt het model van de Smart Energy Cities aanpak gepresenteerd. Dit model geeft een integrale aanpak weer waarbij de sociaal/maatschappelijke benadering van de energietransitie op wijkniveau gelijktijdig wordt gecombineerd met technisch/economische innovaties.

Sinds 2016 heeft het consortium van de Green Deal ‘Smart Energy Cities’ hard gewerkt aan de versnelde overgang naar een slimme, duurzame energievoorziening op wijkniveau. Voor 10 projecten in vijf gemeenten zijn Smart Energy Cities teams samengesteld. Deze integrale teams bestaan uit een creative producer (voor de bewoners), een innovatiecoach (energie-expert) en een vertegenwoordiger van de netbeheerder.

Wat houdt die integrale aanpak nu precies in? In de tien wijken besteedden de teams niet alleen aandacht aan technisch/economische maar ook gelijktijdig aan de sociaal/maatschappelijke routes. Vervolgens voegden ze deze routes samen. Het model geeft weer hoe beide routes gelijkwaardig worden uitgewerkt én hoe ze met elkaar worden verbonden. Tevens komen procesregie en besluitvorming daarin aan bod.

Door deze aanpak toe te passen binnen wijken in uw gemeente activeert u de bewoners en betrekt u hen bewust bij het project. Bovendien heeft u toegang tot kennis over de nieuwste innovaties. Binnen het model is er voor iedere fase ook een aantal instrumenten gepresenteerd. Deze instrumenten zijn handvaten voor bijvoorbeeld het uitvoeren van een sociale wijkkarakterisatie of het verkennen van mogelijke fysieke maatregelen voor de gebouwde omgeving.

karakteriseren ➝
procesregie ➝
procesregie ➝
procesregie ➝
procesregie ➝
ontwerp ➝
procesregie ➝

Samenbrengen van stakeholders & procesontwikkeling

Wilt u starten?

De start van het proces

De start van het proces is een belangrijk moment. Dan moet immers helder worden welke partijen een belangrijke rol in het proces en de besluitvorming innemen. Wie neemt welke rol op zich, hoe gaat het proces verlopen en wie neemt dan de besluiten? Voor een goede start zijn vier voorwaarden essentieel: • Een initiatiefgroep • Een bovengemeentelijke energievisie • Globale informatie over de wijk • Overzicht van geplande en/of lopende projecten
Het resultaat van deze eerste stap is een integrale aanpak volgens het ‘Smart Energy Cities’ concept en een set globale wijkinformatie voor alle betrokkenen. Op basis daarvan wordt een integraal plan voor de eerste fase gesmeed en een projectteam van marktexperts geformeerd. Dit team brengt zowel de sociaal/maatschappelijke als technisch/economische routes in kaart.   Het projectteam bestaat uit minimaal de volgende experts: een creative producer, een innovatiecoach en een vertegenwoordiger van de netbeheerder.


Karakteriseren van de wijk

Hoe karakteriseert u de wijk?

De sociaal/maatschappelijke route

De kern van het ‘Smart Energy Cities’ concept is dat beide routes (sociaal/maatschappelijk en technisch/economisch) gelijkwaardig zijn en gelijktijdig plaatsvinden. In de praktijk zal, onder verantwoordelijkheid van de procesregie, regelmatig uitwisseling tussen- en verbinding van deze routes moeten plaatsvinden. De sociaal/maatschappelijke route stelt de sociale structuur en de bewoners van de wijk centraal. Door observaties en interviews krijgt de regiegroep inzicht in de interactie en initiatieven in de wijk en ziet zij wie de voortrekkers en beïnvloeders van de verandering zijn.
Tevens tekent de regiegroep de woonwensen van uiteenlopende bewoners op. Wat is hun kennis en houding, wat zijn hun mogelijkheden voor deelname aan de energietransitie (ook financieel)? Welke duurzame maatregelen, welke woningaanpassingen zien ze graag uitgevoerd? Al die gegevens worden ondergebracht in diverse, onderscheidende ‘energietypen’. Door die classificatie kunnen later effectieve acties en maatregelen worden ontworpen die de bewoners aanspreken.


Karakteriseren van de wijk

Hoe karakteriseert u de wijk?

De technisch/economische route

De kern van het ‘Smart Energy Cities’ concept is dat beide routes (sociaal/maatschappelijk en technisch/economisch) gelijkwaardig zijn en gelijktijdig plaatsvinden. In de praktijk zal, onder verantwoordelijkheid van de procesregie, regelmatig uitwisseling tussen- en verbinding van deze routes moeten plaatsvinden. De technisch/economische karakterisering richt zich op technische aanpassingen en bijbehorende investeringen in de wijk die voor de energietransitie noodzakelijk worden. Volgens de innovatiecoaches is vooral de keus voor de toekomstige warmtevoorziening bepalend. De coaches hebben daarvoor vijf mogelijke warmteopties beschreven: all-electric, zonnewarmte, biomassa, warmtenet en future gas.
In deze fase wordt geïnventariseerd welke potentiële warmtebronnen er zijn en welke infrastructuur er in en rondom de wijk liggen. Op basis van die informatie kan het team bepalen welke duurzame warmteopties (per woning en/of collectief) het meest voor de hand liggen. Maar dat is niet alles. Ook andere kenmerken van de wijk worden in deze verkenningsfase aangeduid. Welke renovaties zijn al uitgevoerd of lopen nog? Wat is de huidige staat van de huizen en gebouwen en hoe is het tegenwoordig gesteld met hun energieverbruik? Verder kijken de experts naar zaken als beschikbaar dakoppervlak en de mogelijkheden voor collectieve opwekking van elektriciteit.


Kiezen van kansrijke scenario's

Voordat u gaat ontwerpen

de routekaart

Dankzij de dubbele verkenningsfase is het mogelijk om afgewogen keuzes voor de ontwikkeling van een integrale routekaart voor de wijk te maken. De regiegroep kan nu scenario’s selecteren die voor beide sporen kansrijk zijn en dus de moeite waard zijn om verder uit te werken. De keuze om één of meerdere warmteopties voor de wijk uit te werken is in ieder geval richtinggevend.
Om meer beweging in de wijk te krijgen, bijvoorbeeld vanuit wensen van de bewoners, kunnen ook andere scenario’s belangrijk worden. Randvoorwaarde is wel dat deze scenario’s binnen de kaders van de technisch/economische mogelijkheden van het energieconcept blijven.


Uitwerken van scenario's en de routekaart

Hoe ontwerpt u een integrale routekaart?

Effectieve wijkbenadering

Tijdens de ontwerpfase versmelten de technisch/economische en sociaal/maatschappelijke route. Het ontwerp moet immers leiden tot een gebalanceerd ontwerp waarin beide routes samenkomen. Voor de sociaal/maatschappelijke route zijn de keuzes van het projectteam nu richtinggevend. Als het projectteam de energietypen heeft gedefinieerd, ontwikkelen de creative producers een wijkgerichte aanpak voor zowel huurders als huiseigenaren.
Daarvoor trekt het eventueel ambassadeurs/voortrekkers uit de wijk aan (zoals in de projecten Reimarkt of Woonconnect is gebeurd). Per ‘energietype’ benadert het team deze bewoners individueel met een bezoek aan huis, via een digitale omgeving of een tijdelijke demonstratiewinkel (pop up store). Het ontwerp van deze bewonersgerichte benadering wordt zó in de routekaart geïntegreerd dat de (collectieve) technische projecten en het passende aanbod per (type) gebouw en woning hun intrinsieke waardering krijgen. Uiteindelijk leidt deze aanpak tot gedetailleerde, uit te voeren processtappen voor het eerste jaar en tot een schets voor de activiteiten erna.


Uitwerken van scenario's en de routekaart

Hoe ontwerpt u een integrale routekaart?

Nieuwe energie (voor stroom en warmte)

De energiebehoefte van de huizen/gebouwen in de wijk valt uiteen in drie niveaus: de gebouwschil, de gebouwgebonden functies en de apparaten die de woning en/of het gebouw ter beschikking (kunnen) staan. Daarenboven geeft het projectteam, essentieel voor zowel huurders als huiseigenaren in de wijk, kansrijke financieringsopties voor de te nemen maatregelen aan. Deze maatregelen – die per (type) woning of gebouw verschillend (kunnen) zijn - leiden vervolgens tot een passend aanbod, indien nodig gefaseerd in de tijd. Het stappenplan dat het team voorstelt, neemt de kansrijke gelegenheden als ijkpunt voor de energietransitie van de wijk.
Die stappen bestaan uit no-regret maatregelen (vooral gericht op energiebesparing) die naadloos aansluiten op kansrijke warmteopties en aanpassingen in de elektriciteitsvoorziening.   De maatregelen op basis van de technisch/economische benadering worden vervolgens, samen met de sociaal/maatschappelijke benaderingsopties, geïntegreerd in het ontwerp. Dat zorgt voor een duidelijke routekaart met gedetailleerde processtappen in het eerste jaar en meer algemene contouren van activiteiten die de jaren erna zullen moeten plaatsvinden.


Beslissen over investeringen en uitvoering

Aan de slag

besluiten en uitvoeren

De technisch/economische en sociaal/maatschappelijke route leiden in de besluitvormingsfase tot een of meerdere bouwstenen voor een integrale routekaart, uitgesplitst naar de tijd. In deze fase stelt de regiegroep de definitieve aanpak voor de wijk in een routekaart vast. Voor de korte termijn (bijvoorbeeld over één jaar) worden concrete projecten en activiteiten in het uitvoeringsprogramma vastgelegd, voor de jaren erna zijn de voorstellen uiteraard globaler. Tegelijkertijd stelt de regiegroep vast wanneer besluiten genomen moeten worden over investeringen in collectieve projecten en over de middelen voor procesinterventies en ondersteuning van huurders en/of huiseigenaren.
Ook legt de groep vast op welke manier de procesregie plaatsvindt, hoe de voortgang van de energietransitie in de wijk wordt bewaakt en waar het proces - eventueel - nog verder verdiept of versterkt kan worden. De routekaart heeft een programmatisch karakter die uit meerdere lagen bestaat. Het richt zich bijvoorbeeld niet alleen op ingrepen die invloed op (delen van) de wijk hebben maar ook op beslissingen op het niveau van huurders en/of huiseigenaren.